In de laatste paragrafen van The Structure of Scientific Revolutions ziet Thomas Kuhn een analogie tussen zijn beeld van de wetenschap en onze theorieën over de biologische evolutie op de planeet Aarde. Voorafgaand aan de evolutietheorie (zegt Kuhn) zagen we leven in termen van “doel”. Vaak één of ander goddelijk plan, en van elk stadium van de ontwikkeling werd verondersteld dat het daarvan een stap was. Maar met Darwin verloren onze ideeën dat Goddelijk plan en werd evolutie “alleen maar” een proces dat vertrok met een bepaald soort leven in een bepaald soort omgeving, en van daaruit zonder doel veranderde doorheen de tijd.
De vraag is of onze ideeën over wetenschap zelf een soortgelijke hertekening moeten doormaken. Het klassieke beeld is dat van de wetenschap(per) op weg naar een almaar betere benadering van de “waarheid”, zoals het leven op weg was naar een betere benadering van het “doel”. Maar sinds de twintigste eeuw denken we dat wetenschappelijke vooruitgang veel meer was wat praktisch werkt, of wat door de groep wetenschappers zelf “vooruitgang” genoemd werd. Terwijl het concept “waarheid” een almaar vager en moeilijker te omschrijven begrip werd – tot Kuhn praktisch voorstelt het maar helemaal uit het discours te weren.
Dat geeft veel wenkbrauwengefrons? In 2013 vraagt bijna elke wetenschapper of wetenschapsfilosoof zich een beetje zuchtend af waarom we ons nog met dergelijke trivialiteiten bezig houden. Maar in 2013 zie je ook op vele internetfora dat mensen daarover nog altijd die wenkbrauwen fronsen. Hoezo, de wetenschap probeert niet (langer) de waarheid te benaderen? Het idee alleen al ziet er bij veel mensen uit als de onvoorwaardelijke overgave van alle intellectuele, spirituele en morele standaarden aan de machten van (laten we zeggen) het nihilisme.
Maar voor de natuurkunde is het integendeel heel herkenbaar. Niemand kan er een touw aan vastknopen, verklaart Feynman in zijn QED, The Strange Theory of Light and Matter (1985). We hebben geen flauw benul van waarom de realiteit zich zo gedraagt, maar onze experimenten tonen haarfijn hoe het zich gedraagt. En onze intuïtief vreselijk inconsistente theorieën leiden tot voorspellingen die even haarfijn blijken te kloppen...
En het is tenslotte met die theorieën dat we de hedendaagse niveaus van begrip van de materie hebben bereikt, nietwaar? De toestand is niet zo erg verschillend van de vooruitgang die Newton had gerealiseerd. We wisten niet wat ruimte was, of wat tijd was, of hoe een deeltje een “oneindig kleine puntmassa” kon zijn, of waar zwaartekracht vandaan kwam, of hoe die op afstand kon werken, maar tot bijna drie eeuwen later blijft het goed genoeg om er raketten mee naar de maan te sturen.
Kortom, de toenmalige vragen als “wat is ruimte en tijd?” hoorden niet tot het domein van de wetenschap. De wetenschap kon er niets over zeggen, en bovendien was er heel veel, en heel nuttig, werk aan onderwerpen waarbinnen de wetenschap met die assumpties wel iets over kon zeggen. Dus verhuisden die vragen naar domeinen als de filosofie. Kant, bijvoorbeeld, heeft over die vragen dingen gezegd waar je tot vandaag serieus kan blijven bij stilstaan, zelfs als je niet aanneemt dat het allemaal de beste beschrijvingen van de realiteit zijn.
Dus filosofen mogen vinden dat de beperkingen van de wetenschap (beperkingen die overigens niet worden ontkend: ze waren immers juist waarover de buitenwereld zo hard klaagden dat het de overgave van de standaarden betekende?) hen niet beletten na te denken over de onderwerpen die hen interesseren. Af en toe zullen ze misschien zelfs, wie weet, waarom niet, opmerkingen maken waar de wetenschappers iets aan hebben. Dat is in ieder geval de opinie van Lee Smolin (zelf een praktiserend kosmoloog) over de opmerkingen van Leibniz aan het adres van Newton. En dat is ook de opinie van Maynard Smith (een vooraanstaand evolutiebioloog) over de opmerkingen van Karl Popper over de standaarden van intellectuele betekenis. Om maar een paar voorbeelden te noemen. Met andere woorden, er is in onze huidige stand van intellectuele zaken ruimte genoeg voor filosofen om iets zinnigs te zeggen, èn het lijkt er op dat het af en toe nog lukt ook. Ikzelf zou het alvast als een uitdaging beschouwen.
0 comments:
Post a Comment