Over "complexe wetenschappen"

Om een reden die mezelf niet zo duidelijk is lukt het me niet te bloggen terwijl/omdat ik me terug op de filosofie heb gegooid; altijd op het niveau van de amateur die ik nu eenmaal ben, natuurlijk. Alleen, zelfs dat niveau is onmogelijk te bloggen; als je bedenkt dat Speels maar Serieus ook "speels" al veel te "serieus" is om er rijk en beroemd mee te worden...

Dus laat ik proberen een paar randbemerkingen neer te zetten. Bijvoorbeeld, terugdenkend aan hoe je vaak verneemt dat "economie geen wetenschap is" ben ik echt niet de eerste om op te merken: dat is toch maar een "puur verbale kwestie"; een discussie over de betekenis van woorden zoals "wetenschap", die geen moer verandert aan wat de economisten kunnen of juist niet kunnen, en waard zijn of juist niet waard zijn. Van daar is maar een kleine stap naar wat Dawkins zegt in het begin van The Blind Watchmaker: De natuurkunde kan wel degelijk ongelofelijke (naar de maatstaven van 99% van de menselijke geschiedenis) successen voorleggen, omdat het hun lukt sommige onderwerpen voldoende te vereenvoudigen om er op voorspelbare basis uitspraken over te doen.

Bijvoorbeeld: astronomie gaat wel eens over één ster met daarrond één planeet, en de wetten van Newton vertellen je bijna alles wat je wil weten. (Overigens, als iemand me in simpele woorden kan vertellen waarom de banen van de planeten stabiel zijn... dank u!) Dat lukt omdat de massa's van de andere planeten verwaarloosbaar zijn: want als er ook in de Newtoniaanse fysica meerdere lichamen tegelijk optreden wordt het al snel onvoorspelbaar. Ook atomen en electronen zijn simpele systemen, en hoewel sterren en melkwegen al heel wat ingewikkelder zijn blijven ze in vergelijking met een levende cel zeer eenvoudig. En juist omdat ze zo eenvoudig isoleerbaar zijn kunnen er beestig ingewikkelde theorieën over gemaakt worden die ons een voorspelbaarheid en een beheersbaarheid opleveren om een enorme technologische vooruitgang mogelijk te maken.

Dat wil natuurlijk niet zeggen dat de "critici" gelijk hebben wanneer ze zeggen dat het allemaal "maar" reductionisme en consoorten is; dat laatste is hoogstens waar wanneer sommige mensen zichzelf (en ons) proberen wijs te maken dat hun wetenschap het enige is dat bestaat. Het is gewoon wel zo dat er onderwerpen zijn die zo complex zijn dat ze niet te vertalen zijn in die voorspelbaarheid en beheersbaarheid: en als iemand zijn definities zo wil aanpassen dat een paar zeer serieuze disciplines over die onderwerpen niet langer "wetenschap" heten: who cares?

Een goed voorbeeld van deze disciplines lijkt me de geneeskunde. De grote successen zullen vaak te wijten zijn aan gevallen die inderdaad reduceerbaar zijn tot relatief weinig chemische of mechanische problemen, en dus "beheersbaar" worden. Maar heel vaak ook spelen al die onderdelen, systemen en subsystemen van een levend organisme zo nauw op elkaar in dat een ingreep "hier" heel andere effecten heeft "daar" - en met de inhoud van alle bijsluiters van de wereld kan je de planeet tien keer inpakken.

Analoog daarmee lijkt me de economie een goed voorbeeld. Sommige onderdelen daarvan lenen zich tot "vereenvoudiging" die toelaten, zoals in de astronomie, interessante dingen te zien gebeuren. Zoals een gas kan uitzetten of krimpen, en kan opwarmen of afkoelen, zo kan je iets dergelijks zeggen over het heelal, en het is ongelofelijk hoe ver de kosmologie geraakt op basis van dat simpel model. De wet van vraag en aanbod uit de economie verschilt er qua statuut niet zo heel erg van, zou ik op het eerste zich zeggen. Maar net zoals in de geneeskunde is het totale spel van krachten en invloeden, van bijwerkingen en terugkoppelingen zo groot, dat al je beste pogingen om iets te voorspellen totaal de mist ingaan.

Steeds volgens mij is het precies in de complexiteit dat je het vermogen tot "politieke vervuiling van het denken" terug vindt. Als je werkelijk wil beweren dat het kapitalisme de oorsprong van de honger in de wereld is, dan is er in al die complexe realiteit genoeg uitbuiting, genoeg winstbejag, genoeg machtsmisbruik om er zoveel "bewijs" van te vinden als je maar wil. En als je nu verschrikkelijk op je stoel zit te schuiven; dan vervang je toch gewoon "kapitalisme" door "overheid" als oorzaak van alle problemen: en wedden dat de stoelschuivers nu onmiddellijk akkoord gaan met mijn opmerkingen over de hopeloze simplificaties en de politieke vervuiling? En omgekeerd, natuurlijk?

Eenmaal vertrokken vind je al snel nog meer voorbeelden van dat soort "complexe wetenschappen". Ecologie, bijvoorbeeld. Meteorologie, in de zin van "weerkunde". Allemaal onderwerpen waarover we bergen uiterst geavanceerde kennis kunnen opbouwen, terwijl onze voorspellingen vaak nauwelijks de eerste test overleven: er zijn gewoon te veel factoren in het spel. En dus zijn ze vaak niet, of toch veel minder, mathematisch formuleerbaar, beheersbaar en voorspelbaar. En als je ze om die (of andere) redenen geen "wetenschap" wil noemen: mij best, voor mijn part noemen we ze "smurf" en er is gaan millimeter veranderd aan wat er in de realiteit gebeurt.